VRIJE MARKT?

Een bedachtzame stem tegen het doorslaan van het geloof in de vrijemarkt, waarnaar het huidige kabinet en de politici uit voorgaande kabinetten wel eens goed zouden mogen luisteren.
Uit de Volkkrant van 14 april 2012:

De virtuele skybox rukt op

PETER GIESEN − 14/04/12, 00:00

De colleges over rechtvaardigheid van de politiek filosoof Michael Sandel worden tot in Azië gevolgd. De sociale ongelijkheid tussen rijk en arm wordt volgens hem alleen maar groter. ‘Welvarende Amerikanen hoeven nooit meer in de rij te staan.’

De 30-jarige Kari Smith uit Utah was wanhopig. Haar 11-jarige zoon deed het slecht op school, maar als alleenstaande moeder had ze geen geld om hem naar een betere opleiding te sturen. Daarom besloot ze haar voorhoofd te veilen op internet. Voor tienduizend dollar liet ze er de naam van een casino op tatoeëren. Het is de ultieme consequentie van de logica van de vrije markt, zegt de Amerikaanse politiek filosoof Michael Sandel. Het is de vrije keuze van een volwassen vrouw. Haar zoon is beter af en blijft misschien wel uit de gevangenis omdat hij naar een betere school kan. Wie zijn wij dan om hier onze morele afkeuring over uit te spreken?

Natuurlijk is het een extreem voorbeeld, zegt Sandel, in de lobby van zijn hotel in Londen, waar hij is om een aantal lezingen voor de BBC te geven, maar het toont aan dat de logica van de markt niet in elk domein even gemakkelijk kan worden toegepast. De markt is ongeëvenaard voor de efficiënte productie van auto’s of mp3-spelers. Maar in hoeverre mag ze een rol spelen in onderwijs en zorg, in sociale en persoonlijke relaties? Over die vraag gaat Sandels nieuwe boek, Niet alles is te koop. Op 24 mei is hij in Amsterdam voor een lezing en een debat, ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum van het organisatieadviesbureau CBE.

Michael Sandel, hoogleraar aan Harvard, is een van de bekendste Amerikaanse filosofen. Hij geeft al bijna dertig jaar een hoorcollege over rechtvaardigheid. Aan de topuniversiteit is zijn reeks lessen enorm populair. Ook op YouTube worden de colleges veel bekeken, tot in Azië toe. De Chinese editie van het Amerikaanse tijdschrift Newsweek riep Sandel vorig jaar uit tot de ‘invloedrijkste buitenlander’.

Sandel is een criticus van het liberale individualisme. Een mens is niet alleen een individu, hij is ook lid van een gezin, een familie, een politieke gemeenschap. De ongebreidelde expansie van de markt heeft die gemeenschap in de afgelopen dertig jaar echter ondermijnd, zegt hij, en dat leidt tot een toenemende sociale apartheid, tot een ‘skyboxificatie’ van de samenleving. Welvarende Amerikanen hoeven nooit meer in de rij te staan. Als er vrijkaartjes worden uitgedeeld voor een voorstelling van Shakespeare in het Central Park in New York, betalen ze gewoon een arme sloeber om urenlang te wachten. Ze hebben hun eigen artsen, ze sturen hun kinderen naar scholen die voor de andere burgers onbereikbaar zijn. Ze leven in een virtuele skybox, afgesloten van de rest van de samenleving.

Sandel: ‘De afgelopen decennia is de sociale ongelijkheid toegenomen, zeker in de Verenigde Staten, maar ook in delen van Europa. Vaak wordt dat gezien als onrechtvaardig ten opzichte van de armen. Dat is ook zo. Maar er is nog een andere reden om je zorgen te maken over het groeiende verschil tussen rijk en arm. Een te grote kloof maakt het steeds moeilijker om onszelf te zien als burgers die een gemeenschappelijk leven delen. Dat brengt schade toe aan de morele stof waaruit een samenleving is opgebouwd.’

Vanochtend op het vliegveld was er een aparte rij voor mensen die tegen betaling het eerst aan boord mochten. In het hotel was een aparte incheckbalie voor de beter betalende klanten.
‘There you go! Zelfs in kleine, vaak onopgemerkte details zie je het verschijnsel terug.’

Maar is dat zo erg?
‘Op zichzelf natuurlijk niet. Maar wel als zulke dingen worden opgestapeld, als ze een patroon gaan vormen.’

Je kunt toch moeilijk speedy boarding gaan verbieden.
‘Dat zou mal zijn. We moeten er een breder project van maken, te beginnen met belangrijke terreinen als onderwijs en zorg. Er moet in elk geval een expliciet publiek debat worden gevoerd. Waar laten we de markt toe en waar niet? Als je geen debat voert, beslist de markt. Een voorbeeld: in Irak en Afghanistan zijn meer vertegenwoordigers van privébedrijven actief dan Amerikaanse militairen, zonder dat er ooit over is gepraat. Het leger houdt doden en gewonden nauwkeurig bij, bedrijven doen dat veel minder. Zo worden de menselijke kosten van de oorlog aan het zicht onttrokken. Bovendien: wie is er verantwoordelijk als werknemers van privébedrijven zich misdragen?’

In 2008 zeiden veel mensen: door de kredietcrisis zal de markt voorlopig een toontje lager zingen. Maar nu lijken de markten sterker dan ooit, zeker in Europa.
‘Toen de financiële crisis kwam, hebben regeringen de financiële wereld gered, omdat ze een meltdown wilden voorkomen. Daardoor is het systeem niet veranderd.

‘Maar er is ook een diepere reden voor de kracht van de markt. We leven in een periode van markttriomfalisme. De markt wordt gezien als het primaire instrument om welzijn en welvaart te brengen. Dat gaat veel verder dan de banken of de financiële wereld. Markten hebben de neiging om binnen te dringen in domeinen die traditioneel niet door de markt werden bepaald, zoals het onderwijs, de gezondheidszorg, het burgerschap, en zelfs in persoonlijke relaties. Inmiddels leven we niet meer in een markteconomie, maar in een marktsamenleving.’

Waarom blijft de markt zo aantrekkelijk?
‘Er is een zeker idee van vrijheid aan verbonden. De markt oordeelt niet, maar laat ons zelf kiezen wat we willen. Daarom is het ook zo’n verleidelijk idee. De Democraten in Amerika en de linkse partijen in Europa hebben de grootste moeite om daar een antwoord op te vinden.’

Waarom lukt ze dat niet? Ze zullen toch niet allemaal te dom zijn om op goede ideeën te komen?
‘Omdat vrijheid wordt gezien als neutraliteit, als het vermijden van moreel engagement. Als je moreel stelling neemt, krijg je het verwijt dat je de vrijheid inperkt.’

Maar is het niet gevaarlijk als politici gaan moraliseren? Voor je het weet zit je met iemand als de Republikeinse ex-presidentskandidaat Rick Santorum, die iedereen zijn religieuze visie wil opdringen.
‘Er bestaat inderdaad een gevaar van dwang en intolerantie. Maar het is ook waar dat de meeste publieke vragen waarover we debatteren – inkomensverdeling, onderwijs, gezondheidszorg – morele kanten hebben. Het is verkeerd om net te doen alsof je over zulke kwesties kunt besluiten zonder daarbij morele vragen te betrekken. Daardoor ontstaat een averechts gevaar: als je de politiek geen morele betekenis geeft, laat je een vacuüm achter dat gevuld wordt door een bekrompen, intolerant fundamentalisme. Dat zie je in Amerika, dat zie je ook in Europa met het populisme.’

De markt is aanlokkelijk, maar biedt een te beperkt idee van vrijheid, zegt Sandel. Tegenover de vrijheid van de consument stelt hij de vrijheid van de burger, de vrijheid om als politieke gemeenschap gezamenlijke besluiten te nemen over de inrichting van de samenleving. De marktsamenleving ondermijnt die burgerlijke vrijheid. De economische krachten zijn zo sterk geworden dat de burger er steeds minder invloed op kan uitoefenen. Bovendien wordt de gemeenschap, die als tegenwicht voor de markt kan fungeren, uit elkaar gespeeld, doordat rijke en arme burgers in toenemende mate gescheiden levens leiden.

Michael Sandel groeide op in Californië als zoon van een vertegenwoordiger in grammofoonplaten. Aanvankelijk wilde hij econoom worden. Hij voelde zich aangetrokken door een wetenschap die complexe sociale kwesties meende te kunnen oplossen met harde, objectieve cijfers en methoden. Maar tijdens een vakantie in Spanje in 1975 las hij De kritiek van de zuivere rede van de Duitse filosoof Immanuel Kant. Het voelde als een bekering. ‘Opeens zag ik dat de economie een kleine, beperkte tak van de politieke filosofie is, gebaseerd op discutabele aannames waarover de meeste economen niet meer nadenken’, zegt hij. Niet alles is te koop is een aanval op de economische manier van denken: het leven kan niet louter in cijfers worden gevat, stelt Sandel, er zijn waarden die belangrijker zijn dan de individuele voorkeuren van de consument.

Maar sinds de jaren zeventig heeft de economische manier van denken alleen maar aan kracht gewonnen. In zijn boek geeft Sandel een paar krasse voorbeelden. De econoom en jurist Richard Posner stelde voor ter adoptie aangeboden baby’s te veilen. Zo zouden ze terechtkomen bij de ouders die er het meeste voor over hadden en dus het beste voor het kind zouden zorgen. Nobelprijswinnaar Gary Becker wilde verblijfsvergunningen per opbod verkopen. Op die manier zou bepaald kunnen worden welke asielzoekers ze het hardste nodig hadden. Grappiger is de econoom Joel Waldfogel die een kruistocht tegen cadeautjes voert. Hij heeft uitgerekend dat we gemiddeld 20 procent minder plezier beleven aan een cadeau dan aan geld dat we naar eigen inzicht mogen besteden. Amerikanen geven met Kerstmis voor 65 miljard dollar aan pakjes uit. Daarvan is 20 procent, 13 miljard, slecht besteed. Zo is Kerstmis een ‘orgie van waardevernietiging’, stelt Waldfogel.

Het is niet bij ideeën gebleven. In de Verenigde Staten en elders is steeds meer te koop. Zo is de ‘conciërgedokter’ in opmars. Voor 1.500 tot 25 duizend dollar per jaar hoef je nooit meer te wachten, omdat je arts 24 uur per dag voor je klaar staat. Indien nodig zoekt hij een topspecialist voor je uit.

Waarom mogen rijke mensen hun geld wel aan een Maserati uitgeven en niet aan extra medische zorg?
‘Ik zou conciërgedokters ook niet willen verbieden. Het belangrijkste is dat de toegang tot zorg is gewaarborgd voor mensen met een lager inkomen. Misschien zou je luxe zorg extra kunnen belasten, ten gunste van de zorg voor gewone patiënten.

‘Maar waar ik me de meeste zorgen over maak is de manier waarop het economisch denken andere waarden verdrijft, door de taal te introduceren van keuzevrijheid, kosteneffectiviteit en efficiency. Gaan artsen zichzelf zien als mensen die simpelweg een economische dienst verlenen om hun inkomen te maximeren? Verliezen ze daarmee hun idee van een speciale roeping, een speciale verantwoordelijkheid die met hun medische professie samenhangt?’

Een extreem voorbeeld van economisch denken in de zorg is het verkopen van een nier. Toch zijn er ook filosofen die zeggen: iedereen is beter af, de westerse patiënt, de Indiase boer die het geld misschien gebruikt om zijn dochter naar school te sturen.
‘Toch voelen de meeste mensen intuïtief weerstand. Om twee redenen, denk ik. De eerste is: hoe vrij is een boer die uit wanhoop een nier doneert, of een vrouw die uit armoede een kind voor een ander draagt?’

Niet zo vrij, lijkt me. Maar toch is zo’n boer misschien beter af als hij zijn nier mag verkopen. Misschien gaat zijn dochter anders de prostitutie in.
‘Wat beter of slechter is, wordt niet alleen bepaald door wat mensen doen in wanhopige omstandigheden. Dan kom ik op het tweede argument. We voelen weerstand tegen de verkoop van een nier, omdat we het een vernedering voor de mens vinden. Sommige mensen zijn het daarmee niet eens. Ze zeggen: daarmee spreek je een moreel oordeel uit. We moeten alleen kijken naar argumenten over nut en vrijheid. Maar ik vind dat we breder moeten kijken, ook om onze intuïtieve weerstand te begrijpen.’

Toch klinken argumenten als ‘menselijke waardigheid’ vaag, vergeleken bij de vraag of iemand baat heeft bij het verkopen van zijn nier.
‘Ik denk dat je het goede leven niet alleen kunt meten in termen van nut, genot en pijn.’

Maar wat is er dan zo vernederend aan het verkopen van een nier?
‘Als ik een orgaan verkoop, behandel ik mijn lichaam als een object, waarover ik vrijelijk mag beschikken.’

Zijn we dan geen baas over ons eigen lichaam?
‘Als we de logica van het lichaam als ons eigen privé-eigendom doorzetten, werpt dat een heel ander licht op de ethiek van de gezondheidszorg. Het morele principe dat we allemaal verantwoordelijk zijn voor de gezondheidszorg voor onze medeburgers, ongeacht de vraag of ze die zorg kunnen betalen, hangt af van het idee dat we niet echt de eigenaar van onszelf zijn. Als je over gezondheidszorg denkt als het repareren van een stuk privé-eigendom dat kapot gaat, is het ook niet duidelijk waarom er een sociale verantwoordelijkheid zou zijn voor de zorg aan iedereen. Dan is de samenleving als geheel niet meer verantwoordelijk voor een goede zorg voor mijn lichaam, net zo min als bijvoorbeeld voor het repareren van mijn auto.’

In Nederland gaan steeds meer stemmen op om mensen te straffen of te belonen voor gezond gedrag. Wat vindt u daarvan?
‘Ik vind het dubieus. De meeste studies laten zien dat het niet werkt. Er zijn experimenten geweest waarbij mensen zelfs werden betaald om te stoppen met roken of om af te vallen. Op korte termijn werkte het, maar na een tijdje vervielen ze weer in hun oude gedrag. Ook hier wordt het lichaam als privébezit gezien. Hoe meer je in die termen denkt, hoe meer je geneigd bent te zeggen: zoek het zelf maar uit, het is je eigen verantwoordelijkheid.’

Michael J. Sandel komt op 24 mei naar Amsterdam voor een lezing en een debat over What Money Can’t Buy, the moral limits of markets. De bijeenkomst, ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van het organisatieadviesbureau CBE, wordt gemodereerd door Bas Heijne en Margareth de Wit. Locatie: Aula VU, De Boelelaan 1105 Amsterdam. Tijd: 10.00 tot 15 uur. Meer informatie en aanmelden op http://www.michael-sandel.nl. Op 24 mei verschijnt ook het boek Niet alles is te koop bij uitgeverij Ten Have.

CV MICHAEL SANDEL
1953 Geboren in Minneapolis

1975 Afgestudeerd Brandeis University, Boston

1981 Gepromoveerd Oxford

1980 Docent politieke filosofie Harvard

1999 Hoogleraar Harvard

2005-2007 Lid adviesraad bio-ethische vraagstukken onder president Bush

2009 Boek Rechtvaardigheid, gebaseerd op zijn succesvolle collegereeks aan Harvard

2011 Uitgeroepen tot ‘invloedrijkste buitenlander’ door de Chinese editie van Newsweek

 

Advertisements

About hansdekoning

In februari 2011 73jaar. Ex-rijksambtenaar, houdt van katten en bonsai. Is door COPD en MD niet meer in staat die hobbies full time te beoefenen en heeft moeite met scherpstellen en dus lezen. Schrijft maatschappij-kritische blogs en stoort zich daarbij aan toestanden over de hele wereld. "When the power of love overcomes the love of power, the world will know peace." - Jimi Hendrix
This entry was posted in Actualiteit, Amerika en politiek, corporatisme, Democratie - Media - Meningsuiting, economie, GROOTGRAAIERS, macht, markt, NORMEN en WAARDEN, planeet, rutte, Uncategorized and tagged . Bookmark the permalink.

5 Responses to VRIJE MARKT?

  1. Ik ben van mening dat vrije markt ons en anderen wordt opgelegd. Daar gaat al die ellende van tegewoordig over. Zowel het economische als het geopolitieke crisis. Ik ben ook van mening dat vrije markt, niet zo vrij is. Zie na de introductie van het nieuwe zorgstelsel in 2005 meen ik door Hoogervorst, alle kleine zorgverzekaars werden opgekocht en samengevoegd tot grote die nu bezig zijn met het winst binnenhalen, met de mededeling dat ze zonder winstoogmerk opereren. Ondertussen kleden ze de pakketten helemaal uit en de prijs gaat alleen maar omhoog. Voor uw en mijn best wil.

    Allerlei redenen voeren ze aan, dat het door vergrijzing komt, slechte gezondheid, rokers, ongezondlevers etc. Maar uiteindelijk de echte reden can de kostenexplosie is verkeerde prikkels van de markt, in dit geval de aanbieders van zorg.
    http://www.nyfer.nl/nieuws.html

    Konden we dit niet weten? Natuurlijk wel, het gaat al tijden zo hier en elders en dan niet alleen in de zorg. We zijn alweer bedonderd.

  2. joost tibosch sr says:

    En toch blijft de slogan “Voor geld kun je alles krijgen” het in onze hollende maatschappij en zelfs in krisistijd bijzonder goed doen, tot ongecompliceerde vreugde van hen die het hebben..maar ook als hijgende toekomstwens van hen die niet hebben. De gratis waardevolle zaken in het leven, waarbij de protemonnee in de achterzak blijft, vallen ons niet eens meer op en missen we pas, als ze wegvallen.

  3. Selma says:

    We zijn op weg terug naar de 19de eeuw, met een standenmaatschappij: een rijke elite, een middenstand, een koperen knopenstand, wat giga-boeren en een heel groot proletariaat.

  4. Selma says:

    Nog dit: de rijke elite leefde ook toen al in z’n sky boxen: aan de grachten en in lusthoven (‘upstairs, downstairs’), stuurde z’n kroost naar aparte scholen, reed in koetsen om de voeten niet in het straatslijk vuil te maken, droeg handschoenen om geen paupervuil aan te raken.
    Geen grondwet artikel1 kan iets veranderen aan deze ‘vrije keuze’ en werking van de vrije markt.

    Overigens vind ik de zin waar Reggie Roning mee begint interessant:
    “…dat vrije markt ons en anderen wordt opgelegd”.
    Wie doet dat dan? Een geheime macht? Of is het natuurgeweld?

  5. Selma, je stelt een van de vraag der vragen die ik niet kort kan beantwoorden. Niet alleen omdat ik ook nog zoekende ben alsook de omvang en onderbouwing van die discussie. Natuur, testesteron, de alphaman heeft er overduidelijk mee te maken maar hier wordt volgens mij natuur niet aan zijn loop overgelaten. Er is sprake van georganiseerd geweld. Natuurgeweld vind ik bv een tijger die zijn prooi verslind om te voerleven. Wat we hier echter zien is zoiets als het organiseren van kemphanengevechten.

    Georganiseerd door geheime macht(en)? Ja, maar niet zo geheim als vroeger en niet zo geheim als men denkt. De alphaman heeft namelijk ook een ego van jewelste en schroomt er niet voor om er openlijk over te praten. Wat men nastreeft is een wereld zonder grenzen, één wereld één staat één dictatuur. De vrije markt is een van de tools die men gebruikt om de regionale en nationale barrieres te verwijderen zogenaamd om de wereldwijde economiën te stimuleren. Niets is minder waar, we hebben de luxe om achteraf te praten, en de resultaten tonen aan dat de echte welvaart (ik heb het hier niet over papiergeld of ander virtueel geld) en dus ook de macht in de handen komt van een specifieke elite.

    één van die alphamannen die er openlijk over durfde te praten is Goerge Bush senior, gezien de diensten van zijn vader Prescott wel vrij hoog in de pyramide moet zitten. Je hoeft maar naar zijn “state of the union” speech van 1991 te luisteren op youtube waar hij “zijn” intenties en visies voor Europa richting de “New World Order” (zijn woorden) uiteenzet. Een term die al sinds het begin van de 19e eeuw bestaat maar op de een of andere manier werd het zijn handelsmerk.

    Ik stop hier voor nu..zoals je al wel begint op te merken kan ik het niet kort beantwoorden en een korte antwoord doet m.i. geen recht aan het belang van dat discussie.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s